VİOP’ta işlem yapan yatırımcıların karşısına zaman zaman “standart dışı kontrat” ya da Borsa İstanbul’daki resmi kullanımıyla “sözleşme büyüklüğü standart olmayan sözleşme” ifadesi çıkabilir. Bazı şirket işlemleri sonrasında mevcut kontratların fiyatı, kullanım fiyatı veya sözleşme çarpanı değişebilir. Bu durumda yatırımcının elindeki kontrat, ilk açıldığı standart sözleşme yapısından farklı hale gelir.
Standart dışı kontratlar genellikle bedelli sermaye artırımı, bedelsiz sermaye artırımı, birleşme, bölünme veya benzeri özsermaye halleri sonrasında oluşur. Bu tür kurumsal işlemler, dayanak varlık olan pay senedinin fiyatını ve yapısını etkilediği için VİOP sözleşmelerinde de uyarlama yapılması gerekir. Yapılan uyarlama sonrasında kontratın temsil ettiği pay adedi, çarpanı veya fiyat seviyesi standart sözleşmeden farklılaşabilir.
Bu nedenle VİOP’ta standart dışı kontratları yalnızca “farklı kodla işlem gören sözleşmeler” olarak görmek doğru değildir. Bu kontratlar; pozisyon büyüklüğü, teminat hesabı, risk yönetimi, likidite ve vade sonu yükümlülükleri açısından yatırımcı tarafından ayrıca değerlendirilmelidir.
Piapiri yatırım hesabını hemen aç, piyasanın piri sen ol!
Hesap AçVİOP’ta Standart Sözleşme Ne Anlama Gelir?
Standart sözleşme, kısaca, Borsa İstanbul tarafından önceden belirlenmiş özelliklere sahip VİOP kontratı anlamına gelir. Örneğin bir pay vadeli işlem sözleşmesinde kontratın hangi pay senedine dayalı olduğu, bir kontratın kaç adet payı temsil ettiği, hangi vade aylarında işlem göreceği ve vade sonunda nasıl uzlaşacağı sözleşme özelliklerinde açıkça belirlenmiştir.
VİOP kontratları hakkında daha fazla bilgi almak için VİOP sayfamıza göz atabilirsiniz.
Standart Dışı Kontrat Nasıl Ortaya Çıkar?
VİOP’ta standart dışı kontratlar, genellikle pay senedine dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinde görülür. Bunun nedeni, dayanak varlık olan pay senedinde gerçekleşen bazı kurumsal işlemlerin mevcut sözleşme özelliklerini değiştirmesidir.
Standart dışı kontratların ortaya çıkmasına neden olabilecek başlıca durumlar şunlardır:
- Bedelli sermaye artırımı yapılması
- Bedelsiz sermaye artırımı gerçekleşmesi
- Şirket birleşmesi veya bölünmesi
- Temettü ödemesi gibi özsermaye hallerinin ortaya çıkması
- Dayanak payın fiyatında ve pay adedinde teorik değişim oluşması
- Mevcut VİOP sözleşmesinin fiyatının, kullanım fiyatının veya çarpanının yeniden düzenlenmesi
- Uyarlama sonrasında sözleşme büyüklüğünün standart kontrat büyüklüğünden farklı hale gelmesi
VİOP’ta N Kodu Nedir?
VİOP’ta “N” kodu, ilgili sözleşmenin standart olmayan özellikler taşıdığını gösterir. Özellikle pay vadeli işlem ve pay opsiyon sözleşmelerinde, özsermaye halleri sonrasında sözleşme fiyatı, kullanım fiyatı veya çarpanı değişirse kontrat standart sözleşme yapısından farklı hale gelebilir. Bu durumda sözleşme kodunun sonuna “N”, “N1”, “N2” gibi ifadeler eklenir.
Standart Dışı Kontratlarda Sözleşme Büyüklüğü Nasıl Okunur?
Standart dışı kontratlarda sözleşme büyüklüğü, yatırımcının pozisyonunun gerçek ekonomik değerini anlaması açısından kritik bir göstergedir. Standart bir VİOP pay sözleşmesinde kontrat büyüklüğü belirli bir yapıya sahipken, özsermaye halleri sonrasında yapılan uyarlamalar bu büyüklüğün değişmesine neden olabilir.
Sözleşme büyüklüğünü okurken şu noktalara dikkat edilmelidir:
- Kontratın standart sözleşme mi yoksa standart dışı sözleşme mi olduğu kontrol edilmelidir.
- Sözleşme kodunun sonunda N, N1 veya benzeri bir ifade olup olmadığına bakılmalıdır.
- Kontratın temsil ettiği pay adedi incelenmelidir.
- Sözleşme çarpanının standart kontrattan farklılaşıp farklılaşmadığı kontrol edilmelidir.
- İşlem fiyatı ile sözleşme büyüklüğü birlikte değerlendirilerek pozisyonun toplam büyüklüğü hesaplanmalıdır.
- Teminat gereksinimi değerlendirilirken yalnızca kontrat adedi değil, sözleşmenin gerçek ekonomik değeri de dikkate alınmalıdır.
- Vade sonu yaklaşırken fiziki teslimat yükümlülüğü doğabilecek sözleşmelerde, teslimata konu pay miktarı ayrıca kontrol edilmelidir.
VİOP Standart Dışı Kontratlarda Uzlaşma Nasıl Yapılır?
VİOP’ta standart dışı kontratlarda uzlaşma, sözleşmenin bağlı olduğu ürünün uzlaşma esaslarına göre yapılır. Pay senedine dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinde uzlaşma yöntemi genellikle fiziki teslimattır. Bu nedenle standart dışı hale gelmiş bir pay sözleşmesinde de vade sonunda veya kullanım durumunda teslimata konu olacak pay miktarı, uyarlanmış sözleşme büyüklüğüne göre değerlendirilir.
Standart dışı kontratlarda uzlaşma sürecinde dikkat edilmesi gereken başlıca noktalar şunlardır:
- Pay vadeli işlem sözleşmelerinde fiziki teslimat uygulanır.
- Fiziki teslimat, pay senetlerinin kaydi olarak el değiştirmesiyle gerçekleşir.
- Pay opsiyon sözleşmelerinde kullanım gerçekleşirse teslimat, kullanım fiyatı üzerinden yapılır.
- Standart dışı kontratlarda teslimata konu pay miktarı standart kontrattan farklı olabilir.
- Sözleşme büyüklüğü ve çarpan, vade sonundaki yükümlülüğün hesaplanmasında dikkate alınmalıdır.
- Yatırımcı yalnızca kontrat adedine değil, kontratın temsil ettiği gerçek pay miktarına da bakmalıdır.
- Vade sonuna taşınan pozisyonlarda fiziki teslimat yükümlülüğü doğabileceği için aracı kurum ekranındaki sözleşme detayları kontrol edilmelidir.
Esnek Vadeli Sözleşme ile Standart Dışı Kontrat Aynı Şey mi?
Esnek vadeli sözleşme ile standart dışı kontrat birbirinden farklı kavramlardır. Her iki sözleşme türü de standart VİOP kontratlarından ayrışıyor gibi görünse de ortaya çıkış nedenleri ve yatırımcı açısından taşıdığı anlam farklıdır.
Esnek vadeli sözleşmeler, yatırımcıların standart vade ayları dışında belirli bir vade tarihi için işlem yapabilmesine imkan tanır. Bu sözleşmelerde temel amaç, yatırımcının vade ihtiyacına daha uygun bir kontrat oluşturabilmesidir. Yani esnek vadeli sözleşmede farklılık daha çok vade tarihiyle ilgilidir.
Borsa İstanbul, esnek vade tarihli opsiyon sözleşmelerinin en fazla 180 güne, esnek vade tarihli vadeli işlem sözleşmelerinin ise en fazla 364 güne kadar kullanıcılar tarafından işleme açılabileceğini belirtir. Yani “esnek” kavramı temelde vade tarihiyle ilgilidir.
Standart dışı kontratlar ise genellikle mevcut bir sözleşmenin sonradan değişmesiyle ortaya çıkar. Özellikle pay senedine dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinde bedelli sermaye artırımı, bedelsiz sermaye artırımı, birleşme veya bölünme gibi özsermaye halleri sonrasında sözleşme fiyatı, kullanım fiyatı, çarpanı veya sözleşme büyüklüğü uyarlanabilir. Bu uyarlama sonucunda kontrat standart sözleşme yapısından farklı hale gelebilir.